201901wr_humanrights_essay2.jpg

Phạm Đình Bá

Thế giới của các nước tự do và dân chủ không thể đơn giản bỏ qua những hành vi của đảng ở Việt Nam và Trung Quốc. Không có sự tương đương về mặt đạo đức giữa các hệ thống của chính phủ, các nhà lãnh đạo hoặc các nền văn hóa của các nước tự do và dân chủ nếu đem so sánh các văn hóa và tuân thủ lệ luật nầy với những thể chế độc tài độc đảng hiện nay ở Việt Nam và Trung Quốc. Làm sao để tái lập nguyên tắc lệ luật và nhà nước pháp quyền trong tương lai là một thử thách gay go cho xã hội dân sự.

Lấy một thí dụ sau đây để hiển lộ việc nói một đàng làm một nẻo của độc tài độc đảng. Meng Wanzhou, con gái của người sáng lập Huawei, Ren Zhengfei, đã bị các viên chức nhập cư Canada ở Vancouver bắt giữ sau khi rời khỏi máy bay Cathay Pacific vào ngày 1 tháng 12 năm 2018 và bị thẩm vấn trong ba giờ trước khi được thông báo rằng cô đang bị bắt (1).

Các chi tiết mới về vụ bắt giữ Meng Wanzhou đã xuất hiện trong khoảng 1.100 trang tài liệu tòa án do luật sư của Meng Wanzhou soạn thảo, nộp cho tòa án ở Canada và được tòa án công bố (1). Các tài liệu, bao gồm ghi chú của cảnh sát Canada và toàn tài liệu liên quan đến việc bắt giữ Meng Wanzhou, cung cấp bức tranh đầy đủ nhất về việc giam giữ Meng Wanzhou. Vào ngày 20 tháng 8 năm 2019, Tòa án tối cao British Columbia ở Vancouver, Canada, đã ra lệnh công khai năm video được quay tại sân bay Vancouver để làm minh bạch việc bắt giữ Meng Wanzhou tại phi trường.

Meng Wanzhou, đã đệ đơn kiện chính quyền Canada vì “vi phạm quyền lập hiến” của cô khi cô bị bắt ở Vancouver, luật sư của cô cho biết. “Meng phải chịu những vi phạm nghiêm trọng về quyền lập hiến,” cô ấy đang “tìm kiếm những thiệt hại cho sự không thỏa đáng trong việc bị giam cầm”, luật sư của Meng Wanzhou nói trong một tuyên bố.
Đại sứ Trung Quốc tại Canada, đã viết rằng “Hoa Kỳ buộc Canada phải bắt giữ Meng Wanzhou”. “Việc bắt giữ, là một hành động chính trị được dự tính trước, trong đó Hoa Kỳ dùng cân nhắc chính trị để bắt giữ một lãnh tụ của một công ty công nghệ cao của Trung Quốc”. Chính phủ Canada đã nhiều lần nói rằng “vụ bắt giữ Meng Wanzhou là một vụ án tư pháp trong đó Canada bị ràng buộc bởi một hiệp ước dẫn độ lâu dài với Hoa Kỳ”.

Nói một đàng làm một nẻo

Đảng và chính phủ ở Trung Quốc (cũng như đảng và nhà nước ở Việt Nam) muốn tận hưởng sự yên bình và thịnh vượng của một thế giới có lệ luật, nhưng đảng lại không muốn tuân theo bất kỳ lệ luật nào của thế giới trong đó công dân và chính phủ các nước coi trọng lệ luật. Đảng muốn lãnh thổ có chủ quyền của họ được tôn trọng, hệ thống chính quyền của họ được tôn trọng, khả năng tự quyết của họ được tôn trọng, vân vân và vân vân.

Điều đảng không muốn là bị buộc phải tuân theo lệ luật giống như mọi người khác. Đảng ở Trung Quốc xâm phạm lãnh hải của Việt Nam, xâm chiếm và sáp nhập một nước có chủ quyền trước đó là Tây Tạng, vi phạm các thỏa thuận quốc tế về nhân quyền mà họ đã ký kết, giam cầm các nhà báo độc lập, sát hại các nhà bất đồng chính kiến, và cố gắng cấm bầu cử tự do và các tiến trình dân chủ ở Hông Kông. Nếu đảng được phép ngồi vào bàn toàn cầu mà không tuân thủ bất kỳ quy tắc quốc tế nào, thì thế giới của sự công bằng, nhân quyền và tôn trọng lệ luật sẽ đi về đâu?

Hãy so sánh việc bắt giữ Meng Wanzhou trong một nước với nguyên tắc lệ luật ở Canada với hàng triệu trường hợp công dân bị bắt và giam giữ tại Trung Quốc và Việt Nam theo các cách vi phạm các quyền căn bản của con người.
Ước tính 1,5 triệu người Duy Ngô Nhĩ và những người Hồi giáo khác đã bị bắt một cách bí mật và giam giữ ở các trại cải tạo ở Tân Cương. Nhà nước Trung Quốc cố gắng xóa bỏ những biểu hiện độc lập và tự do về bản sắc dân tộc và tôn giáo riêng biệt ở Tân Cương không gì khác hơn là một chiến dịch diệt chủng văn hóa có hệ thống (2).

Các nhà hoạt động và blogger ở Việt Nam phải đối mặt với những cuộc tấn công thường xuyên của các quan chức hoặc những kẻ côn đồ có liên quan đến nhà nước, những người nầy đã không bị trừng phạt trước pháp luật do hành vi của họ trong những cuộc tấn công này (3).

Từ ngày 27 tháng Sáu năm 2018, Michael Phương Minh Nguyễn từ Mỹ đã về Việt Nam thăm viếng bạn bè và gia đình. Nguyễn đã không trở về trên chuyến bay đã ấn định. Qua nhiều nguồn tin khác nhau, gia đình anh được biết anh đang bị chính quyền Việt Nam bắt giữ và giam cầm. Tính cho đến ngày 27 tháng Bảy, anh Michael Phương đã biệt tăm 21 ngày. Chính quyền Việt Nam từ chối xác nhận việc giam giữ, hay chia sẻ bất cứ tin tức gì về tình trạng của anh, không xác định nơi giam giữ cũng như cáo buộc về tội gì. Bất cứ chính quyền nào giam giữ người không duyên cớ đã là một vi phạm trầm trọng đến nhân quyền và luật lệ quốc tế, đặc biệt hơn nữa người bị giam là công dân của một quốc gia khác (4).

Thế giới của các nước tự do và dân chủ không thể đơn giản bỏ qua những hành vi của đảng ở Việt Nam và Trung Quốc. Không có sự tương đương về mặt đạo đức giữa các hệ thống của chính phủ, các nhà lãnh đạo hoặc các nền văn hóa của các nước tự do và dân chủ nếu đem so sánh các văn hóa và tuân thủ lệ luật nầy với những thể chế độc tài độc đảng hiện nay ở Việt Nam và Trung Quốc. Bất kỳ xã hội nào không tôn trọng quyền con người, lệ luật hoặc pháp quyền đều không thể tự coi là bình đẳng như những người và những nước đã thực hiện các điều nầy.
Việc vi phạm nhân quyền và lệ luật quốc tế là một “ung thư”. Ung thư trong cách hãnh xữ của đảng dù ở Việt Nam hay Trung Quốc cũng là ung thư. Chỉ bằng cách đối đầu với các ung thư nầy, bạn mới có thể làm việc cật lực và hy vọng đánh bại nó trong tương lai.

Tái lập nguyên tắc lệ luật và nhà nước pháp quyền

Để có thể tái lập nguyên tắc lệ luật và nhà nước pháp quyền ở những nơi mà các khái niệm về luật pháp bị xâm phạm trầm trọng bởi độc tài độc đảng, các căn bản về nguyên tắc lệ luật và nhà nước pháp quyền thường bao gồm các điểm tổng quát như sau (5).
* Chính phủ và các quan chức và đại lý của nó chịu trách nhiệm theo pháp luật.
* Luật pháp rõ ràng, công khai, ổn định và công bằng, và bảo vệ các quyền cơ bản, bao gồm cả an ninh của người và tài sản.
* Quá trình mà các luật được ban hành, quản lý và thi hành là có thể truy cập, hiệu quả và công bằng.
* Công lý được phân phối bởi các đại diện và người trung lập có thẩm quyền, có đạo đức và độc lập, có đủ số lượng, có đủ nguồn lực và phản ánh sự trong sáng của các cộng đồng mà họ phục vụ.
Các tiêu chí căn bản như sau thường được dùng để đánh giá việc các thể chế có tuân thủ nguyên tắc lệ luật và nhà nước pháp quyền hay không (5).
* Những ràng buộc đối với quyền lực của nhà nước: Đánh giá các kiểm tra về hiến pháp và thể chế, chính thức và không chính thức đối với quyền lực của nhà nước, cho dù đó là theo luật hay quy ước, để đo lường mức độ mà những người cai trị phải tuân theo luật tương tự như dân chúng.
* Vắng mặt tham nhũng: Đánh giá sự xuất hiện của hối lộ, để đo lường mức độ tham nhũng trong hành pháp, lập pháp, tư pháp hoặc thực thi pháp luật.
* Chính phủ mở: Đánh giá chất lượng thông tin mà chính phủ công khai, việc công chúng có quyền đối với thông tin đó hay không, sự tham gia của công dân vào việc công khai các tin tức của chính phủ, và các cơ chế để kiến nghị hay khiếu nại với chính phủ để đo lường sự trao quyền cho dân chúng trong việc tham gia vào việc chung và tham gia vào các thảo luận chính sách chung.
* Quyền cơ bản: Đánh giá quyền sống và quyền tự do của cá nhân, sự an toàn của dân, quyền truy cập vào quá trình thực thi lệ luật không bị phân biệt trong cách đối xử của chính phủ với dân, việc chính phủ đảm bảo quyền tự do, quyền riêng tư, quyền tự do liên kết, tự do đức tin và tự do biểu hiện để xác định rằng cốt lõi hạn chế của quyền con người cơ bản đang được chính phủ đảm bảo.
* Trật tự và an ninh: Đánh giá sự vắng mặt của xung đột dân sự và kiểm soát tội phạm, cũng như giải quyết các khiếu nại thông qua các kênh chính thức thay vì hành động côn đồ hoặc bạo lực trực tiếp, để đo lường hiệu quả của hành động của chính phủ trong việc bảo vệ cả người và tài sản của công dân.
* Thực thi quy định: Đánh giá việc thực thi quy định của chính phủ và tốc độ và chất lượng của hành động hành chính và khắc phục các lỗi lầm từ chính phủ nếu xảy ra để đo lường mức độ áp dụng cả các quy định pháp lý và hành chính.
* Tư pháp dân sự: Đánh giá xem việc tiếp cận và kết quả của công bằng dân sự (civil justice) có kịp thời, không tốn kém quá đáng, có thể thi hành, không thiên vị và hiệu quả để đo lường xem hệ thống tại chỗ có tạo điều kiện giải quyết bất bình và hiệu quả đối với những khiếu nại từ người dân bình thường hay không.
* Tư pháp hình sự: Đánh giá xem các khía cạnh hình sự, điều tra và cải chính của hệ thống tư pháp có hiệu quả, kịp thời và dẫn đến việc giảm hành vi tội phạm trong khi các khía cạnh nầy được áp dụng một cách vô tư, không tham nhũng và tôn trọng quá trình tố tụng để khắc phục sự bất bình từ công dân và thúc đẩy an ninh của con người và tài sản.
Câu hỏi làm sao để tái lập nguyên tắc lệ luật và nhà nước pháp quyền trong tương lai là một câu hỏi khó trả lời, với rất nhiều thử thách gay go cho mọi người mong muốn có một cuộc sống an bình trong tự do.

Phạm Đình Bá

Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả, không nhất thiết thể hiện quan điểm của Nghiệp đoàn báo chí Việt Nam

Tham khảo
1. Court Filings Shed New Light on Arrest of Huawei Executive. The Wall Street Journal. August 23, 2019. https://www.wsj.com/articles/court-filings-shed-new-light-on-arrest-of-huawei-executive-11566581148
2. 1.5 million Muslims could be detained in China’s Xinjiang: academic. World News, March 13, 2019. https://www.reuters.com/article/us-china-xinjiang-rights/15-million-muslims-could-be-detained-in-chinas-xinjiang-academic-idUSKCN1QU2MQ
3. Vietnam Events 2018. Human Rights Watch. https://www.hrw.org/world-report/2019/country-chapters/vietnam
4. https://www.change.org/p/secretary-mike-pompeo-please-help-to-free-michael-phuong-minh-nguyen
5. Hadfield GK, Weingast BR. Microfoundations of the rule of law. Annu. Rev. Polit. Sci. 2014, 17:21-42.

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s