Một người được cho là thanh tra Bộ xây dựng vòi tiền của Sở
Một người được cho là thanh tra Bộ xây dựng vòi tiền của Sở

Tiến sĩ Phạm Đình Bá, đại học Toronto, Canada

Khái niệm là nhân viên chính phủ phải hành xử theo nguyên tắc vô tư trong việc thực thi quyền lực công là một tư duy và một hệ thống niềm tin đã được hình thành và thiết lập qua một thời gian rất dài ở các nước phát triển (1). Với độc tài độc đảng, khái niệm vô tư trong công vụ có vẻ không được hình thành ở Trung Hoa và Việt Nam, những nhà nước mà tham nhũng, dối trá và gian lận là đặc hữu và lan tràn (2).

Ý tưởng rằng khi được giao một công việc trong hệ thống nhà nước, cán bộ không được xem vị trí này là một cơ hội có thể được sử dụng để phục vụ gia đình hoặc nhóm lợi ích của riêng mình. Cán bộ nầy phải thực hiện chính sách một cách vô tư theo những gì được nêu trong luật. Khái niệm vô tư trong nhiệm vụ công hàm ý cả khung pháp lý để làm cho cán bộ có trách nhiệm và tầm quan trọng của đạo đức trong dịch vụ công (1). Khái niệm vô tư trong dịch vụ công là một yếu tố liên quan đến chất lượng của chính phủ.

Chúng ta thường có những quy chuẩn khác nhau về những gì được coi là công bằng trong các lĩnh vực xã hội. Ví dụ, chúng ta coi là công bằng khi sử dụng tiền để trao đổi trong các giao dịch thị trường, nhưng chúng ta không chấp nhận mua quan bán chức trong chính phủ. Điều quan trọng là ý tưởng rằng các quy chuẩn phải nên khác nhau trong các lĩnh vực xã hội. Nhưng chúng ta nên nhận ra rằng cùng một cá nhân thường hoạt động đồng thời trong các lĩnh vực khác nhau. Chẳng hạn, một thẩm phán cũng có thể là một người mẹ tận tụy, một người tìm cách mua nhà và một nhà hoạt động từ thiện. Tính đồng thời này có hai ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng của chính phủ. Đầu tiên, những người thực thi quyền lực công cần biết ranh giới giữa các lĩnh vực và các quy chuẩn khác nhau. Thứ hai, họ cần biết những chuẩn mực nào phù hợp (và không phù hợp) trong một lĩnh vực và một quyết định hay hành động có thể là hợp pháp trong lĩnh vực trở thành bất hợp pháp trong một lĩnh vực khác.  

Bản bên dưới hiển thị một mô hình đơn giản gồm bốn lĩnh vực ứng xử liên quan đến sự vô tư trong khi hoạt động trong các lĩnh vực xã hội (1). Mô hình được hình thành bởi hai chiều đặc trưng cho sự vô tư – loại sở thích và phạm vi quan tâm. Loại sở thích đề cập đến sự phân biệt giữa lợi ích cá nhân và lợi ích của người khác. Phạm vi quan tâm đề cập đến câu hỏi: Quyết định nầy bao gồm bao nhiêu người? Ở đây, câu trả lời có thể là quyết định liên hệ đến mọi người, hay là quyết định chỉ giới hạn cho một số người.

Loại sở thích
Lợi ích của người khác Lợi ích cá nhân
Phạm vi quan tâm Nhà nước Thị trường
Mọi người
Một số người Gia đình, bạn bè Lợi ích nhóm

Hình: Mô hình gồm hai chiều đặc trưng cho sự vô tư và bốn lĩnh vực xã hội

Logic của mô hình này là như sau. Trong lĩnh vực “nhà nước”, tiêu chuẩn cho cán bộ là việc thực thi quyền lực phải tuân theo luật pháp và chính sách đã ban hành. Các tiêu chuẩn liên quan phải được áp dụng như nhau đối với tất cả mọi người, và phải tuân thủ trong hai nguyên tắc “bình đẳng chính trị” và “bình đẳng trước pháp luật”. Bình đẳng chính trị đề cập đến sự bình đẳng của các quyền cá nhân và tự do cá nhân của mỗi công dân. Trong một xã hội bình đẳng về chính trị, những công dân ở các địa vị khác nhau trong xã hội hoặc khác nhau vì giàu nghèo vẫn phải có quyền biểu quyết giống hệt nhau và có quyền mong đợi được đối xử công bằng theo luật. Bình đẳng trước pháp luật là nguyên tắc mà mỗi cá nhân phải được pháp luật đối xử bình đẳng và tất cả mọi người đều phải được xữ theo cùng một luật, theo cùng một thủ tục.

Trong lĩnh vực “thị trường”, tiêu chuẩn được chấp nhận cho các người tham gia trong buôn bán là họ hành xữ vì lợi ích cá nhân. Hành xữ để làm lợi cho cá nhân là tiêu chuẩn chính đáng trong thương trường. Tiêu chuẩn nầy cũng có ngụ ý rằng mọi người nên có quyền truy cập như nhau vào thị trường. Chúng ta thường bán và mua từ bất cứ ai, bất kể nền tảng gia đình, dân tộc hay tôn giáo của người đó.

Trong lĩnh vực “gia đình và bạn bè”, tiêu chuẩn được chấp nhận là chúng ta không nên cư xử theo lợi ích cá nhân khi các lợi ích nầy có xúc phạm đến lợi ích của thành viên gia đình hoặc bạn bè của mình. Chúng ta cần tôn trộng và theo đuổi lợi ích của người khác với phạm vi quan tâm thu nhỏ trong gia đình và bạn bè. Điều đáng kể ở lĩnh vực gia đình và bạn bè là lĩnh vực nầy chỉ giới hạn cho người thân và không phải rộng mở cho tất cả mọi người như lĩnh vực thị trường.

Trong lĩnh vực “lợi ích nhóm”, các thành viên theo đuổi sở thích cá nhân nhưng liên kết với nhau với động lực được thúc đẩy bởi ý tưởng làm mọi thứ tốt hơn cho các thành viên của nhóm (tự quan tâm), và nhóm nầy chỉ hạn chế quyền lợi cho các thành viên. Nói chung, chúng ta không thể mong đợi các thành viên hoặc lãnh đạo của các nhóm lợi ích hành động theo lợi ích chung. Điều này là do một nhóm lợi ích đại diện cho sự quan tâm của các thành viên trong nhóm và lợi ích của nhóm thường không phải là mối quan tâm của cộng đồng.

Từ quan điểm của các lĩnh vực trong mô hình, chúng ta cũng có thể thấy rằng trong khi lợi ích cá nhân là chính đáng ở một số lĩnh vực, lợi ích cá nhân không thể chấp nhận được ở những lĩnh vực khác. Ví dụ, một đại lý trên thị trường mà không lo cho lợi nhuận bản thân và công ty thì có thể sẽ sớm bị phá sản, cha mẹ mà không lo cho gia đình thì đáng trách về mặt đạo đức và cán bộ nhà nước mà hành động theo lợi ích cá nhân thuần túy thì về sau cần bị truy tố theo luật, và có thể dẫn đến đào thải.

Do đó, trong lĩnh vực nhà nước, chúng ta quan tâm đến cán bộ, công chức, công an hoặc thẩm phán điển hình hành động theo nguyên tắc vô tư, ngụ ý rằng họ phải hoạt động trên căn bản bởi lợi ích công cộng thay vì bất kỳ lợi ích cá nhân nào. Các quyết định của họ phải theo những gì được quy định trong luật và chính sách, coi thường lợi ích riêng của quan chức. Những lợi ích đặc biệt được chấp nhận trong các lĩnh vực khác (tiền từ thị trường, trung thành với gia đình và bạn bè và tuân thủ các quan tâm của lợi ích nhóm) không được phép ảnh hưởng đến quyết định của cán bộ nhà nước. Tuy nhiên, chúng ta không phản đối về mặt đạo đức khi cùng một người rời khỏi phòng xử án hoặc văn phòng công cộng và cố gắng để có được thỏa thuận tốt nhất khi bán nhà hoặc mua xe mới. Tương tự như vậy, chúng ta không phản đối nếu những người trong giao dịch cá nhân chăm sóc đặc biệt cho gia đình và bạn bè của họ. Tuy nhiên, chúng ta cần phản đối mạnh mẽ nếu cán bộ nhà nước, trong cuộc sống chuyên nghiệp của họ, không kiềm chế việc xử lý các trường hợp thiên vị có lợi ích cho các thành viên trong gia đình, bạn bè và lợi ích nhóm của họ.

Với tư cách cá nhân, chúng ta có thể lập luận rằng cán bộ nhà nước có quyền như mọi công dân khác để hỗ trợ bất kỳ lợi ích đặc biệt hoặc nguyên nhân chính trị nào họ muốn. Nhưng nếu cán bộ tham gia vào một nguyên nhân hoặc tổ chức lợi ích nhất định, họ nên công bố một cách minh bạch về khả năng xung đột lợi ích và tránh xử lý những trường hợp có thể ảnh hưởng đến kết quả của nguyên nhân hoặc lợi ích của tổ chức gần với cá nhân họ. Tương tự như vậy, cán bộ nhà nước xử lý các hợp đồng công cộng không thể móc nối hay liên lạc với bất kỳ nhà thầu tiềm năng có liên hệ với các hợp đồng này. Tuy nhiên, nhu cầu về sự công bằng từ cán bộ nhà nước là không tuyệt đối, và chúng ta không đánh giá chất lượng của chính phủ dựa trên giả định rằng có một số người có bản chất rất tốt, và họ sẽ làm việc một cách vô tư bất chấp mọi khó khăn của cuộc sống. Chất lượng và nhu cầu của nhà nước là cán bộ thực thi các quyền lực của nhà nước nhận ra rằng có ranh giới rõ ràng giữa lĩnh vực nầy và lĩnh vực khác trong xã hội và những ranh giới này đặt ra những hạn chế nghiêm trọng đối với loại hành vi nào có thể được chấp nhận và phán xét bởi toàn dân.

Tài liệu:

  1. Bo Rothstein, Jan Teorell. What Is Quality of Government? A Theory of Impartial Government Institutions. Governance – An International Journal of Policy, Administration, and Institutions. 15 April 2008. https://doi.org/10.1111/j.1468-0491.2008.00391.x
  2. https://nghiepdoansinhvien.org/2019/03/11/doc-tai-doc-dang-va-tham-nhung/

Advertisements