Bức tường Berlin sụp đổ năm 1989. Ảnh: internet
Bức tường Berlin sụp đổ năm 1989. Ảnh: internet

Bài nầy là một bài dựa trên lý luận giả tưởng (1). Lịch sử đầy rẫy những ví dụ về các tác nhân nhà nước và tư nhân tịch thu một cách có hệ thống tài sản từ một nhóm mà không có sự đồng ý và không trả tiền bồi thường và sau đó chuyển tài sản đó sang một nhóm khác. Hành động này là tước đoạt tài sản hoặc trộm cắp tài sản.

Trong một số trường hợp, dân oan đã tạo ra những tiếng kêu vang dội cho sự đền đáp trong quá trình chuyển đổi từ chế độ vi phạm quyền tư pháp tài sản sang một thể chế nhân bản. Trong quá khứ, một số chính phủ Cộng sản ở Đông Âu đã lấy tài sản từ giai cấp không thông với đảng để phân phát cho các giai cấp họ có cảm tình. Sau sự sụp đổ của các chính phủ này, các chủ sở hữu tiền Cộng sản ở Cộng hòa Séc, Estonia, Đức, Hungary, Latvia, Litva và Slovakia đã yêu cầu bồi thường. Để xoa dịu những dân mới có quyền đi bầu nầy, các chính phủ chuyển tiếp đã phải xác định làm thế nào để giải quyết vấn đề tranh chấp tài sản đã xảy ra trong thời Cộng sản.

Công lý chuyển tiếp là nghiên cứu về các cơ chế được sử dụng bởi các cộng đồng, quốc gia và cộng đồng quốc tế để thúc đẩy tái thiết xã hội bằng cách giải quyết các di sản của các vi phạm nhân quyền có hệ thống từ thể chế độc đoán trước thời gian chuyển tiếp. Ví dụ, có các tài liệu tư pháp trong thời gian chuyển tiếp thảo luận về cách các quốc gia có thể đối phó với các vi phạm trong quá khứ về các quyền dân sự và chính trị như giam giữ, giết người, lạm dụng tình dục và tra tấn. Cũng đã có thảo luận lành mạnh về giá trị của các ủy ban điều tra sự thật và các vụ truy tố quốc tế và trong lĩnh vực quốc gia liên quan đến những vi phạm này. Bất chấp những kinh nghiệm quan trọng của các quốc gia ở Đông u và Nam Phi, Irac và Rwanda, tài liệu tư pháp chuyển tiếp về cách giải quyết các vi phạm quyền sở hữu trong quá khứ ít được phát triển.

Khi các quốc gia chuyển tiếp có ý chí chính trị để giải quyết hành vi trộm cắp tài sản trong quá khứ và thúc đẩy tái thiết xã hội, câu hỏi lâu dài là: Làm thế nào một nhà nước chuyển tiếp có thể hoàn thành các mục tiêu này? Câu trả lời cho câu hỏi nầy rất phức tạp và tùy thuộc rất cao vào ngữ cảnh của thời gian chuyển tiếp.

Một trong những vấn đề quan trọng nhất mà các quốc gia chuyển đổi phải đối mặt là những gì họ nên làm về các vi phạm tài sản trong quá khứ. Tuy nhiên, có ít dữ liệu về các lựa chọn mà một nhà nước chuyển tiếp có thể dùng để hướng dẫn cách giải quyết vấn đề. Trên nguyên tắc, với ý chí chính trị để giải quyết nạn trộm cắp trong quá khứ, có ba lựa chọn: (1) duy trì hiện trạng tài sản hiện tại, (2) hoàn toàn hoặc một phần trở lại hiện trạng tài sản trước đó hoặc (3) tạo ra một phân phối tài sản hoàn toàn mới trong hiện trạng hiện tại. Có sự đồng thuận của các luật gia hoạt động trong lĩnh vực liên hệ về một điều. Dù lựa chọn trạng thái chuyển tiếp nào, thì quá trình ra quyết định của một trong ba lựa chọn trên là rất quan trọng. Đảm bảo tính hợp pháp và hậu quả lâu dài về sự lựa chọn đòi hỏi một cuộc đối thoại công khai, đầy đủ thông tin, với sự tham dự của các bên có liên hệ. Một cách giải quyết cần tránh xa là giải quyết các vấn đề phức tạp nầy bằng một quá trình ít tốn thời gian, ít tốn kém, hay là áp đặt các quyết định từ giới lãnh đạo mới.

Ví dụ, một chính phủ mới có thể quyết định duy trì hiện trạng tài sản hiện tại vì chính phủ nầy không có khả năng hành chánh để phân phối lại tài sản. Mặc dù đây là một quyết định quan trọng, nhưng điều quan trọng hơn là bản chất có sự tham gia của các bên liên hệ đến quá trình ra quyết định. Nếu hiện trạng tài sản đã bị xáo trộn bởi sự bất bình đẳng dựa trên tài sản, phần lớn, từ việc lấy đất trong quá khứ, thì quyết định từ trên xuống về phân chia lại các thỏa thuận tài sản có thể dẫn đến sự phẫn nộ và cảm giác bất công. Ngược lại, nếu quyết định là kết quả của một cuộc đối thoại công khai, bao quát, các nghiên cứu cho thấy rằng dân chúng có thể sẽ cảm nhận các quyết định nầy như là các quyết định chính đáng và công lý đã được phục hồi.

Trong khi tầm quan trọng của việc tham gia của công chúng trong quá trình quyết định giải quyết vấn đề phần lớn không thể tranh cãi trong các bài nghiên cứu về vấn đề tài sản và chuyển tiếp, mức độ kiểm soát sự tham gia của công chúng trong quá trình nầy là một vấn đề gây ra rất nhiều tranh cãi. Ở cấp độ tham gia rất cơ bản, chính quyền mới giáo dục công chúng về các lựa chọn, quyền và trách nhiệm, nhưng thông tin chảy theo một hướng. Đây không phải là sự tham gia thực sự. Mức độ tham gia vừa phải liên quan đến sự tham gia của một vài đại diện cho dân oan để làm bình phong cho sự đồng thuận trong các quyết định, nhưng chính quyền mới không cam kết là họ sẽ tích hợp thực sự kiến ​​thức và đề xuất của những người tham gia này. Trong các giải quyết nầy, cộng đồng không có cơ hội thực sự để quyết định. Mức độ tham gia cao đạt được khi người tham gia thực hiện một lượng kiểm soát đáng kể đối với cả quá trình và kết quả. Đây là loại tham gia cộng đồng được hình dung trong tương lai.

Tiến sĩ Phạm Đình Bá- đại học Toronto, Canada

Tài liệu: Bernadette Atuahene. Property and Transitional Justice, 58 UCLA L. Rev. Disc.65 (2010). Available at:http://scholarship.kentlaw.iit.edu/fac_schol/34

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s